Kinderen zijn nieuwsgierig, vol energie en voortdurend in ontwikkeling. Elke jonge mens groeit op in zijn of haar eigen tempo, maar er zijn dingen die voor vrijwel alle jonge mensen gelden. Ze hebben veiligheid nodig, aandacht en de ruimte om zichzelf te zijn. Dat klinkt eenvoudig, maar in de praktijk is opgroeien lang niet altijd makkelijk. En ouders, leerkrachten en andere volwassenen spelen daarin een grote rol.
De eerste jaren zijn bepalend voor de ontwikkeling
Vanaf de geboorte begint de hersenen van een baby zich razendsnel te ontwikkelen. In de eerste drie levensjaren worden meer verbindingen in het brein aangelegd dan op welk ander moment in het leven. Wat een baby en peuter meemaakt, heeft invloed op hoe hij of zij later omgaat met stress, relaties en leren. Een veilige en warme omgeving is daarvoor de basis. Dat betekent niet dat alles perfect moet zijn, want kleine tegenslagen helpen jonge mensen juist om veerkracht op te bouwen. Het gaat erom dat een kind weet dat er iemand is die voor hem of haar zorgt, wat er ook gebeurt.
Spelen is geen tijdverspilling maar leren in de praktijk
Veel mensen denken dat leren vooral op school plaatsvindt. Maar voor de jongste leeftijdsgroepen is spelen de belangrijkste manier om de wereld te begrijpen. Tijdens het spelen oefenen ze sociale vaardigheden, leren ze problemen op te lossen en ontdekken ze wat ze leuk vinden. Een kind dat een toren bouwt van blokken en hem ziet omvallen, leert meer over oorzaak en gevolg dan uit een uitleg van een volwassene. Buitenspelen is daarbij extra waardevol, want beweging is goed voor zowel het lichaam als de geest. Helaas laten onderzoeken zien dat kinderen vandaag de dag gemiddeld minder tijd buiten doorbrengen dan twintig jaar geleden. Schermen nemen een steeds groter deel van de vrije tijd in beslag, wat invloed heeft op slaap, concentratie en sociale contacten.
Emoties leren begrijpen helpt een heel leven lang
Een van de belangrijkste dingen die jonge mensen kunnen leren, is omgaan met hun eigen gevoelens. Emotionele ontwikkeling begint al vroeg. Een peuter die boos wordt omdat hij iets niet mag, ervaart een intense emotie die hij nog niet begrijpt. Door te benoemen wat er gebeurt en te laten zien hoe je daarmee omgaat, helpen volwassenen jonge mensen om een eigen emotioneel kompas te ontwikkelen. Dat wordt ook wel emotieregulatie genoemd. Jongeren die dit goed kunnen, presteren over het algemeen beter op school, hebben meer vrienden en zijn weerbaarder als ze het moeilijk hebben. Niet elk kind leert dit even snel, en dat is normaal. Sommige jeugdigen hebben meer begeleiding nodig, en dat is geen teken van zwakte maar van eerlijkheid.
De rol van school en omgeving bij het opgroeien
Thuis is de eerste plek waar een kind de wereld leert kennen, maar de school en de bredere omgeving spelen een minstens zo grote rol naarmate een kind ouder wordt. Op school leren jonge mensen niet alleen rekenen en taal, maar ook samenwerken, wachten op je beurt en omgaan met teleurstellingen. Een veilig schoolklimaat, waarbij pesten serieus wordt genomen en elk kind zich gezien voelt, maakt een groot verschil. Ook de buurt waar iemand opgroeit telt mee. Toegang tot groene ruimte, sportmogelijkheden en bibliotheekvoorzieningen vergroot de kansen van de jeugd. In Nederland groeit ongeveer één op de tien minderjarigen op in armoede, wat betekent dat gezinnen soms moeilijke keuzes moeten maken rond eten, kleding en schoolspullen. Dat heeft een directe invloed op het welbevinden en de kansen van de betreffende jongeren.
Veelgestelde vragen
Hoeveel uur slaap heeft een kind nodig?
De hoeveelheid slaap die een kind nodig heeft, verschilt per leeftijd. Baby’s slapen het grootste deel van de dag. Peuters hebben ongeveer tien tot veertien uur slaap nodig per etmaal. Schoolgaande jeugd tussen de zes en twaalf jaar heeft gemiddeld negen tot elf uur nodig. Tieners hebben zeven tot tien uur nodig, al laten onderzoeken zien dat velen minder slapen door schermgebruik in de avond.
Wanneer is een kind klaar voor een smartphone?
Er is geen wettelijke leeftijdsgrens voor een smartphone in Nederland, maar deskundigen adviseren terughoudend te zijn tot een kind of jongere er rijp voor is. Dat verschilt per persoon. Belangrijk is dat er duidelijke afspraken zijn over gebruik, tijden en toegankelijke apps. De Gezondheidsraad adviseert ouders actief mee te kijken met het schermgebruik van jongere kinderen.
Wat is het verschil tussen druk gedrag en ADHD?
Druk gedrag komt bij veel jonge mensen voor, zeker op jongere leeftijd. ADHD is een diagnose die door een professional wordt gesteld na uitgebreid onderzoek. Bij ADHD gaat het om een combinatie van aandachtsproblemen, impulsiviteit en soms hyperactiviteit die structureel aanwezig zijn en het dagelijks leven flink beïnvloeden. Niet elk druk kind heeft ADHD, en niet elk kind met ADHD is overduidelijk druk.
Hoe merk je dat een kind zich niet veilig voelt?
Signalen dat een kind zich niet veilig voelt, kunnen zijn: teruggetrokken gedrag, slaapproblemen, plotselinge veranderingen in eetlust, angst om naar school te gaan of juist heel druk en onrustig worden. Het is belangrijk deze signalen serieus te nemen en in gesprek te gaan, ook als een kind aangeeft dat er niets aan de hand is.
